MILLI MANAT — ÖSÜŞIŇ WE YKDYSADY KUWWATYŇ KEPILI
Pul adamlaryň jemgyýetçilik durmuşyny dolandyrýan serişdedir. Türkmenistanyň taryhyndaky pul birliklerini giňişleýin öwrenmäge ýazuw çeşmeler bilen bir hatarda gazuw-agtaryş işleriniň netijesinde tapylan şaýlyklar hem ýardam edýär.
Gadymy döwürde oturymly ilat bilen çarwa ilatyň arasynda haryt alyş-çalşygy ýola goýlupdyr. Alyş-çalyş bilen bir hatarda pul gatnaşyklary-da ösüpdir. Bu bolsa çarwa ilat bilen oturymly çomrylaryň arasyndaky ykdysady gatnaşygyň ösmegine getiripdir.
XI asyrda Seljuklaryň zamanasy başlanýar. Bu döwürde dolanyşykda dinarlar, dirhemler, felsler hereket edipdir. XII-XIII asyrlarda Köneürgenç türkmen döwletinde ýurtda altyn dinarlar, kümüş dirhemler, mis felsler ulanylypdyr. XIV asyryň başynda häzirki Türkmenistanyň bir bölegi Hulaguiler döwletiniň düzüminde bolupdyr. Hulaguler döwründe döwletde altyn we kümüş teňňeleriň ýeke-täk nusgasy ýola goýlupdyr.
Türkmenistan 1991-nji ýylyň 27-nji oktýabrynda Garaşsyzlygyny alandan soňra, ýurdumyzda Russiýa Federasiýasynyň pul birligi bolan rubl hereket etdi. Munuň özi belli bir derejede ykdysady kynçylygyň döremegine sebäp boldy. 1993-nji ýylyň 1-nji noýabrynda milli manadymyz dolanyşyga girizildi. Netijede, eziz Diýarymyzda özbaşdak pul ulgamymyz emele geldi. Onuň düzümleýin elementleri, manadyň daşary ýurt walýutasyna hümmet gatnaşygy, pul dolanyşygynyň tertibi bellenildi.
Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistan döwletinde kagyz pullar we teňňeler hereket edip başlady. Gahryman Arkadagymyz milli manadymyzyň hümmetini has-da ýokarlandyrmak ugrunda uly özgertmeleri durmuşa geçirdi. Muňa mysal edip 2008-nji ýylda milli manadyň ýeke-täk hümmetiniň bellenilmegi we 2009-njy ýylyň 1-nji ýanwarynda onuň denominasiýasynyň geçirilendigini görkezmek bolar.
Taryhda puluň ýüze çykmagynda we onuň ösüşinde düýpli öwrülişikler bolup geçdi. Bu serişde ýüze çykanyndan häzirki döwre çenli kagyz we elektron görnüşe çenli özgeripdir. Onuň taryhyny, adamlaryň durmuşynda eýeleýän ornuny öwrenip, geljekki nesillere ýetirmek bolsa esasy wezipeleriň biri bolup durýar.
Ýurdumyz Garaşsyzlygyna eýe bolanyndan soň, ykdysadyýetimizi ösdürmek döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň biri boldy. Bu ugurda durmuşa geçirilýän düýpli özgertmeler Türkmenistanyň jemi içerki önüminiň ýokary ösüş depginini, senagat önümçiliginiň möçberini, daşary söwda dolanyşygyny üpjün etmäge mümkinçilik berýär. Milli ykdysadyýetimiziň pudaklaryna innowasion tehnologiýalaryň ornaşdyrylmagyna, durmuş-ykdysady maksatnamalaryň, iri maýa goýum taslamalarynyň durmuşa geçirilmegine gönükdirilýän maliýe serişdeleriniň möçberi has-da artdyrylýar.
«Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy: Türkmenistany 2022 — 2052-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň Milli maksatnamasyna», «Türkmenistanyň Prezidentiniň ýurdumyzy 2022 — 2028-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň Maksatnamasyna» laýyklykda, milli ykdysadyýetimizi diwersifikasiýa ýoly bilen ösdürmek, telekeçiligi goldamak, önümçilik maksatly kärhanalary gurmak, bar bolanlarynyň önümçilik kuwwatlylygyny artdyrmak we sanlylaşdyrmak, eksport maksatly harytlaryň möçberlerini artdyrmak babatdaky işler geljekde ykdysady taýdan uly ösüşleriň gazanylmagy üçin şertleri döredýär. Olar ykdysadyýetiň nebit-gaz, himiýa, energetika, söwda, senagat, oba hojalygy ýaly ugurlaryny öz içine almak bilen, ykdysady syýasatyň möhüm strategiýasyny durmuşa geçirmekde täze mümkinçilikleri açýar. Şunuň bilen baglylykda, ykdysady durnuklylygy saklamak, kämil bazar ykdysadyýetini emele getirmek, dünýäniň öňdebaryjy kompaniýalary bilen hyzmatdaşlyk gatnaşyklaryny ösdürmek ileri tutulýar.
2026-njy ýylyň 1-nji noýabrynda milli manadymyzyň dolanyşyga girizilmegine 33 ýyl boldy. Bu taryhy ýol ýurdumyzda özbaşdak ykdysadyýeti hem onuň düzüm bölegi bolan pul-karz, býujet-salgyt, maliýe we nyrh syýasatyny işläp düzmäge, ony üstünlikli durmuşa geçirmäge mümkinçilik berýär. Şeýlelikde, bu wezipeleriň üstünlikli çözülmegi netijesinde, bazar ykdysadyýetine geçmekligiň milli nusgasy işlenilip düzüldi. Garaşsyzlyk ýyllary içinde ýurdumyz ykdysady, maliýe we bank ulgamlarynda ägirt uly özgertmeleri durmuşa geçirdi. Ykdysadyýetimiziň bazar gatnaşyklaryna geçmeginde pula aýratyn orun degişlidir. Ýurtda hereket edýän puluň durnukly, hümmetli, satyn alyjylyk ukybynyň ýokary bolmagy bazar ykdysadyýetine üstünlikli geçmekde ähli zerur bolan şertleri döredýär we ýurdumyzda kabul edilýän ähli maksatnamalary amal etmäge mümkinçilikleri artdyrýar.
Peder ýoluny mynasyp dowam etdirýän Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň maliýe-ykdysady syýasaty netijesinde ýeňillikli salgyt syýasatynyň ýöredilmegi, ilata pes göterim bilen karzlaryň berilmegi, eýeçiligiň dürli görnüşlerinde täze düzümleri, iş orunlaryny emele getirmäge, kärhanalaryň öz-özüni maliýeleşdirmek ýörelgelerine geçmek arkaly önümçilik kuwwatyny pugtalandyrmaga, importy çalyşmaga ukyply we eksporta niýetlenen önümleriň möçberini artdyrmaga, düşýän gymmatyny peseltmäge, zähmet öndürijiligini ýokarlandyrmaga, milli ykdysadyýetimiziň ähli pudaklaryna sanly ulgamy giňden ornaşdyrmaga, ylmyň, tehnikanyň, innowasion tehnologiýalaryň önümçilige ornaşdyrylyşyny çaltlandyrmaga, halkara söwda-ykdysady gatnaşyklary barha ösdürmäge giň mümkinçilikleri döredýär.
Türkmen halkynyň Milli Lideri Gahryman Arkadagymyzyň hem-de Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň taýsyz tagallalary netijesinde, halkymyzyň şu günki bagtyýar durmuşynyň, geljekki rowaçlyklarynyň binýady berkeýär. Ata Watanymyzyň gülläp ösmegi, halkymyzyň bagtyýar durmuşy ugrunda uly alada edýän Gahryman Arkadagymyzyň hem-de Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň janlary sag, ömürleri uzak, il-ýurt bähbitli beýik işleri rowaç bolsun!
Elmira GYLYJOWA,
Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň
Halkara gatnaşyklary institutynyň
Halkara ykdysady gatnaşyklary fakultetiniň 1-nji ýyl talyby